چکیده: چکیده هدف این مطالعه ارزیابی پاسخ کالوس گوجه‌فرنگی (Solanum lycopersicum L) به تنش شوری تحت تیمارهای جهش‌زایی فیزیکی و شیمیایی، با تمرکز بر تغییرات بیان ژن‌های P5CS و CAT با استفاده از روش qPCR بود. تیمارهای مطالعه شامل سه سطح کلرید سدیم (۰، ۱۰۰ و ۲۰۰ میلی‌مولار) بود که بر روی کالوس‌های بدون جهش‌یافتگی و همچنین کالوس‌های تحت جهش‌زایی فیزیکی و شیمیایی اعمال شدند. نتایج نشان داد که افزودن BA و NAA به محیط کشت، تأثیر معنی‌داری بر القای کالوس داشته است. غلظت 0.5 میلی‌گرم در لیتر BA بالاترین میزان القای کالوس (۸۰ درصد) را ایجاد کرد، در حالی که غلظت ۲ میلی‌گرم در لیتر NAA به بالاترین میزان، یعنی ۱۰۰ درصد، دست یافت. نتایج حاصل از تیمار با پرتوUV-C، همبستگی مثبت و آشکاری را میان مدت‌زمان پرتودهی و نرخ مرگ‌ومیر بافت نشان داد؛ به‌طوری که با افزایش زمان پرتودهی، میزان مرگ‌ومیر نیز به‌تدریج افزایش یافت. تیمار با سدیم آزید سبب حساسیت بیشتر و مرگ و میر در زمان کوتاهتر شد. تیمار جهش زایی شیمیایی سبب افزایش محتوی نیتروژن در بافت ها شد هرچند بر روی محتوی فسفر و پتاسیم اثرات معناداری ایجاد نکرد. همچنین میزان وزن خشک و وزن تر بصورت معناداری تحت تیمار جهش زایی شیمیایی افزایش نشان داد. الگوی بیان ژنها مشخص کرد که افزایش قابل‌توجهی در بیان نسبی ژن P5CS هم‌زمان با افزایش سطوح تنش شوری رخ می دهد و در کالوس‌های بدون جهش‌یافتگی، میزان بیان از ۱ در تیمار شاهد به ترتیب به 1.43 و 2.03 در غلظت‌های ۱۰۰ و ۲۰۰ میلی‌مولار NaCl افزایش یافت. تیمارهای جهش‌زایی فیزیکی مقادیر 1.19، 2.10 و 3.20 را ثبت کردند، در حالی که تیمارهای جهش‌زایی شیمیایی در همان سطوح شوری، مقادیر ۱٫۱۹، ۱٫۹۰ و ۲٫۸۱ را برای ژن P5CS نشان دادند. بالاترین میزان بیان نسبی ژن P5CS در تیمار ۲۰۰ میلی‌مولار NaCl مشاهده شد. ژن CAT نیز روند مشابهی را نشان داد، اما میزان القای آن کمتر بود. سطوح بیان نسبی در کالوس‌های بدون جهش‌یافتگی برابر با 1، 1.20 و 1.35 و در تیمارهای جهش‌زایی فیزیکی برابر با 1.21، 1.81 و 2.35 بترتیب در غلظت‌های ۰، ۱۰۰ و ۲۰۰ میلی‌مولار NaCl بودند. بیان نسبی ژن CAT در تیمارهای جهش‌زایی شیمیایی به ترتیب مقادیر 1.04، 1.50 و 1.83 را در غلظت‌های ۰، ۱۰۰ و ۲۰۰ میلی‌مولار NaCl نشان داد. بیشترین مقدار بیان نسبی برای ژن CAT در تیمار 200P (جهش‌زایی فیزیکی با ۲۰۰ میلی‌مولار NaCl) مشاهده شد که به افزایش 2.35 برابری رسید. مقادیر Ct برای ژن ACTIN در تمامی تیمارها ثبات داشت و به عنوان مرجعی برای نرمال‌سازی بیان هر دو ژن مورد استفاده قرار گرفت. نتایج حاکی از آن است که افزایش شدت تنش شوری با فعال‌سازی مکانیسم‌های مولکولی مرتبط با سازگاری اسمزی و دفاع آنتی‌اکسیدانی همراه بوده و تیمار جهش‌زایی فیزیکی در غلظت ۲۰۰ میلی‌مولار NaCl، قوی‌ترین پاسخ بیانی را برای دو ژن مورد مطالعه ایجاد کرده است. برتری نسبی در القای P5CS در مقایسه با CAT، اهمیت مسیر بیوسنتز پرولین را در کنار سامانه پاک‌سازی گونه‌های فعال اکسیژن در پاسخ کالوس گوجه‌فرنگی به شوری بیشتر نمایان می‌سازد.