چکیده: منطقه مورد مطالعه در این تحقیق، بخشی از شمال- شمال شرق بافق و پهنه ساختاری ایران مرکزی، با وسعت تقریبی 1600 کیلومتر مربع را شامل می شود. پیکره های سنگی اصلی آن به دو دسته زیر قابل تقیسم است: 1- مجموعه پی سنگی غالباً دگرگون و دگرشکل-شده (به سن نئوپروتروزوئیکپسین)، 2- مجموعه سنگ های آتشفشانی- رسوبی (مشهور به سری های ریز و دزو)، همراه با توده های نفوذی و کانه زایی های مرتبط با آنها (به سن ادیاکارن پسین - کامبرین زیرین). شناخت پتروژنز توده های نفوذی همراه با دسته دوم، کانون عطف این پژوهش می باشد. این توده های آذرین نفوذی کوچک مقیاس تا بزرگ مقیاس (از چند صد متر مربع تا حدود 100 کیلومتر مربع)، دارای دامنه ترکیبی دو قطبی زیر می باشند: 1-گابرودیوریت ها، دیوریت ها و سیینیت ها (طیف بازیک - حدواسط) و 2- لوکوگرانیت ها (طیف فلسیک). در طیف بازیک – حدواسط شواهد تفریق ماگمایی از مقیاس صحرایی تا میکروسکپی، از گابرو تا سیینیت مشاهده می شود. دیوریت، کوارتزدیوریت و به ندرت گرانودیوریت نیز همراه با طیف بازیک - حدواسط یافت می شود. سنگ های آذرین بازیک - حدواسط دارای ماهیت آلکالن تا کالک آلکالن هستند. سنگ های آذرین فلسیک با ترکیب غالب لوکوگرانیتی نیز دارای ماهیت کالک آلکالن هستند. بررسی نتایج آنالیز شیمی کانی ها نشان می دهد که کلینوپیروکسن های سنگ های گابرویی - گابرودیوریتی از نوع دیوپسید و اوژیت هستند، آمفیبول ها در گروه کلسیک جای می گیرند و دارای ترکیب منیزیوهورنبلند، چرماکیت، کرسوتیت و فروکرسوتیت می باشند. بیوتیت ها از آهن و منیزیم غنی هستند. پلاژیوکلازها عمدتاً سدیک هستند و دارای ترکیب غیرعادی الیگولاز تا آلبیت می باشند، این امر احتمالاً به علت متاسوماتیسم سدیک تحمیل شده بر این سنگ ها می باشد. آپاتیت، مونازیت، پیروکلر، مگنتیت، تیتانومگنتیت، تیتانیت (اسفن) و زیرکن نیز کانی‌های فرعی هستند. بررسی‌های زمین‌دما – فشارسنجی بر اساس شیمی کانی‌های پیروکسن، آمفیبول و بیوتیت، دمای توقف تبادلات ژئوشیمیایی و تعادل نهایی کانی‌ها را به قرار زیر نشان می‌دهد: 1270 تا 1140 درجه سانتیگراد (برای پیروکسن‌ها)، 890 تا 790 درجه سانتیگراد (برای آمفیبول‌ها) و 780 تا 745 درجه سانتیگراد (برای بیوتیت‌ها) و فشارها نیز دامنه ای بین 33/12 تا 5/0 کیلوبار را پوشش می‌دهد. بر اساس الگوهای تغییرات عناصر خاکی نادر و نمودارهای عنکبوتی یا چند عنصری می توان سنگ های آذرین بازیک - حدواسط را به چهار دسته زیر تقسیم کرد: 1- سنگ های گابرویی، گابرودیوریتی و مونزوگابرویی تا مونزودیوریتی (به صورت توده های نفوذی) (با غنی شدگی بارز از عناصر خاکی نادر سبک، عناصر سنگ دوست بزرگ یون و عناصر با قدرت میدانی بالا) و دارای الگوی مقعر در نمودارهای عنکبوتی)؛ 2- دیوریت ها، کوارتز دیوریت ها و به ندرت گرانودیوریت ها (با فقیر شدگی بارز از Ba، Nb، و Ta و الگوی تقریباً متفاوت نسبت به گابروها و گابرودیوریت ها). 3- سنگ هایی بازیکی که دارای ماهیت دایکی هستند مافیک و نسبت به دسته اول از Nb, Ta, La, Ce, Nd, Sm, Zr, Hf و P فقیرشدگی بیشتری نسبت به سنگ های قبلی نشان می دهند. به احتمال زیاد، صعود سریع ماگما به سمت ترازهای بالاتر و به تبع آن کاهش آلایش پوسته ای می تواند در نشان‌دادن این روند مؤثّر باشد. 4- سنگ های سیینیتی سرشار از عناصر خاکی سبک و فقیر از عناصر خاکی نادر سنگین. ویژگی‌های سنگ‌شناسی سنگ‌های مورد مطالعه بسیار شبیه به سنگ‌های آپینیت است. ماگماهای والد توده‌های نفوذی مونزوگابرو - مونزودیوریت عمدتاً ماهیت قلیایی داشته و از ذوب بخشی گوشته متاسوماتیزه شده زیر لیتوسفر قاره‌ای واقع در یک محیط تکتونیکی کافت درون قاره‌ای منشأ گرفته‌اند. ماگماهای حاصل با تبلور بخشی و احتمالاً آلودگی پوسته‌ای تکامل یافته و سپس در پوسته قاره‌ای در محدوده مرزی اواخر ادیاکارن – اوایل کامبرین جایگزین شده‌اند (دامنه زمانی 550 تا 520 میلیون سال پیش). داده های ژئوشیمی سنگ کل، مشتمل بر عناصر اصلی و کمیاب، به همراه نتایج ایزوتوپیRb-Sr و Sm-Nd حاکی از طبیعت آلکالن و منشأ گوشته ای غنی شده (مشابه با OIB) یا گوشته زیر لیتوسفر قاره ای (SCLM) می باشد. براساس مشاهدات صحرایی، سنگ نگاری، شیمی کانی، شیمی سنگ کل، ژئوشیمی ایزوتوپی و داده های سن سنجی اورانیوم - سرب زیرکن، ماگماتیسم مورد نظر در یک محیط کافتی (ریفتی) درون قاره ای و در محدوده زمانی اواخر نئوپروتروزوئیک - کامبرین زیرین به وقوع پیوسته است.