چکیده: این آزمایش با هدف بررسی اثرات اکسید منیزیم (به دو فرم نانو و معمولی) و مایکوریزا در شرایط کم‌آبیاری، بر رشد، عملکرد و صفات مورفوفیزیولوژیکی کنجد در دو سال زراعی 1402 و 1403 به‌صورت فاکتوریل و در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه گنبدکاووس انجام شد. تیمارهای آزمایش دور آبیاری به‌عنوان عامل اول (دو سطح شامل آبیاری معمول با دور آبیاری 8 روز و کم‌آبیاری با دور آبیاری 16 روز) و محلول‌پاشی اکسید منیزیم (در غلظت‌های صفر (شاهد)، نانواکسید منیزیم 2 در هزار و اکسید منیزیم معمولی 2 در هزار) به‌عنوان عامل دوم و قارچ مایکوریزا: (عدم تلقیح (شاهد)، Funneliformis mosseae و Rhizophagus irregularis) به‌عنوان عامل سوم بودند. اعمال تیمارهای آبیاری پس از استقرار بوته‌ها (مرحله شش برگی) و محلول‌پاشی تیمارهای اکسید منیزیم در مرحله اوایل گلدهی صورت گرفت. نتایج نشان داد تیمار کم‌آبیاری سبب کاهش معنی‌دار عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیکی، ارتفاع بوته، درصد روغن، پروتئین دانه (درصد)، منیزیم برگ، شاخص پایداری غشاء، میزان کلروفیل a و b و نیز سبب افزایش میزان کاروتنوئید، آنتوسیانین، محتوای ترکیبات فنلی، قندهای محلول، پرولین و افزایش فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی (کاتالاز، سوپراکسیددیسموتاز، آسکوربات پراکسیداز، گایاکول پراکسیداز و پلی فنل اکسیداز) شد. هم‌چنین ترکیب نانواکسید منیزیم و قارچ مایکوریزا گونه موسه‌آ بیشترین میزان پایداری غشای سلولی در هر دو سال (31/77 و 43/77 درصد)، بیشترین منیزیم برگ در هر دو سال (87/3 و 94/3 میلی‌گرم بر گرم)، بالاترین پروتئین دانه (درصد) (53/22)، بیشترین وزن هزاردانه (91/2 گرم)، بالاترین عملکرد دانه (۱۱۲۰ کیلوگرم در هکتار) را نشان دادند. بالاترین شاخص برداشت تحت شرایط کم‌آبیاری با ترکیب نانواکسید منیزیم + موسه‌آ (حدود 08/25 درصد در سال اول) مشاهده شد. در این آزمایش بیشترین میزان کلروفیل a (91/10 میلی‌گرم در گرم وزن تر)، کلروفیل b (53/3 میلی‌گرم در گرم وزن تر)، کاروتنوئید (17/6 میلی‌گرم در گرم وزن تر)، آنتوسیانین (74/7 میلی‌گرم در گرم وزن تر)، محتوای ترکیبات فنلی (73/48 میلی‌گرم معادل گالیک اسید در صد گرم وزن تر برگ) مربوط به شرایط کم‌آبیاری و تیمار نانواکسید منیزیم + قارچ میکرویزا گونه موسه‌آ بود. تیمار نانواکسید منیزیم + موسه‌آ هم بیشترین راندمان مصرف آب (23 کیلوگرم بر مترمکعب آب) را دارا بودند. بیشترین فعالیت آنزیم‌های کاتالاز، پراکسیداز، سوپراکسیددیسموتاز و پلی فنل اکسیداز در هر دو شرایط آبیاری معمول و کم‌آبیاری مربوط به تیمار نانواکسید منیزیم + موسه‌آ بود. گونه ایرگیولاریس در درصد کلونیزاسیون ریشه در گیاه کنجد موفق تر از گونه موسه‌آ عمل کرد. بر اساس نتایج آنالیز همبستگی، آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان (پلی فنل اکسیداز، سوپر اکسید دیسموتاز، کاتالاز، آسکوربات پراکسیداز و گایاکول پراکسیداز) همبستگی خوبی با عملکرد دانه نشان دادند. پرولین همبستگی متوسطی با عملکرد دانه نشان داد در حالی که درصد کلونیزاسیون ریشه همبستگی ضعیفی با عملکرد دانه داشت. بر اساس تحلیل بای‌پلات، نانو اکسید منیزیم در افزایش متابولیت‌های اولیه و عملکرد کنجد مناسب است، در حالی که قارچ‌های مایکوریزا متابولیسم ثانویه و کلونیزاسیون ریشه کنجد را افزایش دادند. به‌صورت کلی می‌توان بیان کرد که استفاده توأم از محلول‌پاشی اکسید منیزیم و قارچ مایکوریزا در هر دو شرایط آبیاری معمول و کم‌آبیاری اثر گذار بود اما اثرگذاری نانواکسید منیزیم و قارچ گونه موسه‌آ در شرایط کم‌آبیاری بیشتر از گونه ایرگیولاریس در گیاه کنجد بخصوص در شرایط کم‌آبیاری بود.