چکیده: این پژوهش به پتروژنز و ژئوشیمی گدازه‌‌های مورد مطالعه در منطقه لواراب، در غالب بررسی‎ ‎ویژگی‌های‎ ‎سنگ‌شناسی،‎ ‎ژئوشیمیایی‎ ‎و شیمی کانی، سن سنجی، خاستگاه و منشأ آنها ‎در شرق ایران می‌پردازد. این گدازه‌ها در شمال زاهدان در جنوب حوضه پیش کمان سفیدابه در پهنه زمین‌درز سیستان واقع شده‌اند. ترکیب آنها بیشتر بازیک و شامل بازانیت، آلکالی بازالت و تراکی بازالت و از نوع آلکالن سدیک است. این گدازه‌ها ساخت متراکم و گاه حفره‌ای دارند و بافت غالب آنها پورفیری با خمیره میکرولیتی تا تمام شیشه‌ای است. فنوکریست‌ها بیشتر کلینوپیروکسن، الیوین و گاه آنالسیم هستند. بر اساس شیمی کانی، الیوین‌ها عمدتاً ترکیبات فورستریت، کریزولیت و هیالوسیدریت و کلینوپروکسن‌ها ترکیب دیوپسید و اوژیت دارند. تخمین دما و فشار حاصل از ترموبارومتری تک کلینوپروکسن نشان می‌دهد که دمای تبلور کلینوپیروکسن‌ها °C ۱۱۱0-1260 در فشار GPa 35/1- 05/0 و منطبق بر عمق‌های Km 2-51 (پوسته پایینی تا بالایی) است و در شرایط فوگاسیته بالای اکسیژن‌ تبلور یافته‌اند. دماسنجی الیوین- مذاب، دمای °C ۱۳۸5-1393 را برای بازانیت‌ها و °C ۱۲۷5-1339 را برای آلکالی بازالت‌ها در فشار GPa 4/1 نشان می‌دهد. تغییرات نوسانی در ترکیب بلورها از هسته تا حاشیه، شواهدی از شارژ مجدد ماگما از طریق تزریق‌های چندمرحله‌ای ماگمای تازه به مخزن (مخازن) ماگمایی پیش از فوران‌های آتشفشانی ارایه می‌کند. شواهد پتروگرافی از جمله بازجذب، گرد شدگی بلور‌ها، منطقه‌بندی لکه‌‌ای در الیوین و بافت‌های غربالی در کلینوپیروکسن‌ها، این موضوع را تأیید می‌کنند. سن‌سنجی به روش U-Pb بر روی دانه‌‌های زیرکن، منتج به دو سن‌‌ 24.19± 0.21 Ma و 9.63± 0.2 Ma گردید که بیانگر فعالیت ولکانیکیِ حداقل دو مرحله‌ای در الیگوسن پسین و میوسن پسین است. در گدازه‌های لواراب غنی شدگی LREE نسبت به HREE و فقدان ناهنجاری منفی Eu مشهود است. در این سنگ‌ها ناهنجاری منفی Nb و Ti و ناهنجاری مثبت Pb و Sr، P و U دیده می‌شود. مقدار Mg# این سنگ‌ها 83%-73 % و بیانگر اولیه بودن ماگمای والد آنهاست. ماگمای مادر این گدازه‌ها نشأت گرفته از گوشته غنی شده و حاصل ذوب بخشی درجه پایین 1 تا 5 درصد با ترکیب گارنت- اسپینل ‌لرزولیت می‌باشد، که گاه مقدار گارنت بیش از اسپینل و گاه چیرگی با اسپینل است، که حاکی از طبیعت آلکالن و تفریق‌نیافته ماگمای مادر است. بر اساس نمودارهای جدایش محیط‌‌های تکتونیکی مبتنی بر سنگ کل و شیمی کلینوپیروکسن گدازه‌های لواراب در جایگاه تکتونیکی WPA و VBA قرار می‌گیرند. با توجه به رژیم تکتونیکی فرورانش و برخورد قاره‌ای در شرق ایران، گدازه‌‌های بازالتی آلکالن لواراب از نوع پس از برخورد بوده که احتمالاً به‌دلیل بالاآمدگی آستنوسفر به دنبال نازک‌شدگی لیتوسفر طی نئوژن در شرق ایران فوران کرده‌اند. هچنین گسلهای پی‌سنگی شمالی- جنوبی منطقه (زاهدان و هریرود) نقش مهمی در صعود و فوران ماگمای والد این سنگها داشته اند.