چکیده: معماری بومی عراق حاصل تعامل پیوسته میان شرایط اقلیمی، منابع محلی، فناوری‌های ساخت، ساختارهای فرهنگی و شیوه‌های اجتماعی زندگی است. این معماری در نمونه‌هایی مانند خانه‌های حیاط‌دار بغداد و اربیل، خانه‌های بومی مناطق کردنشین، مضیف‌های جنوب عراق و عناصری همچون شناشیل نمود یافته است. بااین‌حال، گسترش الگوهای ساختمانی نامتناسب با زمینه و وابستگی فزاینده به فناوری‌های مکانیکی موجب شده است که بخش قابل‌توجهی از معماری معاصر عراق از منطق اقلیمی، فضایی و فرهنگی معماری بومی فاصله بگیرد. پیامدهای این گسست را می‌توان در افزایش مصرف انرژی، کاهش سازگاری اقلیمی، تضعیف سلسله‌مراتب حریم و کم‌رنگ‌شدن هویت مکانی مشاهده کرد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و دسته‌بندی ویژگی‌های معماری بومی عراق و ارائه راهکارهای نظری برای بازتفسیر و به‌کارگیری آن‌ها در معماری معاصر انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی ـ نظری و از نظر رویکرد، کیفی است و با روش مرور نظام‌مند منابع انجام می‌شود. منابع علمی و اسناد مرتبط با معماری بومی عراق بر اساس معیارهای مشخص جست‌وجو، غربال و انتخاب شده‌اند. داده‌های پژوهش از کتاب‌ها، مقالات علمی، اسناد تصویری، نقشه‌ها و مطالعات مربوط به نمونه‌های منتخب استخراج و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و تحلیل تطبیقی بررسی شده‌اند. نمونه‌ها به‌صورت هدفمند و با تأکید بر بیشینه تنوع جغرافیایی، اقلیمی، عملکردی، مادی و تیپولوژیک انتخاب شده‌اند. داده‌های استخراج‌شده نیز در شش گروه تیپولوژیک، فضایی و عملکردی، اقلیمی و زیست‌محیطی، مادی و سازه‌ای، فرهنگی و اجتماعی، و کالبدی و نمادین دسته‌بندی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که عناصر و الگوهایی مانند حیاط مرکزی، سازمان درون‌گرا، ورودی غیرمستقیم، فضاهای واسط، جهت‌گیری اقلیمی، سایه‌اندازی، تهویه طبیعی، سرمایش تبخیری، جرم حرارتی مصالح، شناشیل، سازه‌های نی‌ساخت و سلسله‌مراتب فضایی، اجزایی منفرد یا صرفاً تاریخی نیستند؛ بلکه در قالب نظامی مرتبط، شرایط محیطی و نیازهای اجتماعی را تنظیم می‌کنند. همچنین تنوع اقلیمی عراق سبب شده است که نحوه تجلی این ویژگی‌ها در مناطق مرکزی، شمالی، کوهستانی و جنوبی یکسان نباشد و تعمیم یک راهکار واحد به تمام کشور از نظر علمی قابل دفاع نباشد. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که استفاده از معماری بومی در طراحی معاصر نباید به تقلید صوری از قوس، حیاط، آجرکاری یا شناشیل محدود شود. بازتفسیر موفق زمانی تحقق می‌یابد که منطق عملکردی و معنایی ویژگی‌ها، متناسب با اقلیم محلی، نوع بنا، نیاز کاربران، فناوری معاصر و الزامات نگهداری به اصول طراحی تبدیل شود. دستاورد نهایی پژوهش، ارائه چارچوبی نظری برای پیوند میان ویژگی بومی، اصل قابل انتقال و راهکار معاصر است؛ چارچوبی که می‌تواند در طراحی بناهای مسکونی، آموزشی، فرهنگی و عمومی عراق به ارتقای سازگاری اقلیمی، کاهش وابستگی انرژی، تقویت حریم و تداوم هویت مکانی کمک کند.