چکیده: پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش میدان‌های شهری در تقویت انسجام فضایی و اجتماعی و ارائه‌ی چارچوبی برای بازتعریف کارکرد آن‌ها در شهر معاصر شکل گرفت. میدان‌ها همواره در تاریخ شهرسازی ایران جایگاهی ممتاز داشته‌اند؛ آن‌ها علاوه بر ایفای نقش به‌عنوان گره‌های کالبدی، بستر تعاملات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نیز بوده‌اند. پرسش اصلی تحقیق آن بود که چگونه می‌توان مفهوم انسجام را به‌عنوان معیاری برای ارتقای کیفیت میدان‌ها به کار گرف.روش تحقیق مبتنی بر رویکردی توصیفی–تحلیلی است. در بخش نخست، مبانی نظری با مرور دیدگاه‌های صاحب‌نظرانی چون لینچ و راپاپورت بررسی شد تا ابعاد فضایی و اجتماعی انسجام روشن گردد. سپس مقالات مشابه طراحی میدان مرور و شاخص‌هایی برای ارزیابی انسجام استخراج گردید. در ادامه، با بهره‌گیری از روش‌های تحلیلی همچون نحو فضا و تحلیل دید، میدان‌های منتخب در بافت‌های تاریخی و جدید شهری تحلیل شدندیافته‌ها نشان داد که میدان‌های تاریخی بیشتر از یکپارچگی ارگانیک بافت و پیوند با بازار و محلات قدرت می‌گیرند، اما در مقیاس کلان کمتر توانسته‌اند نقش هدایت‌کننده در سازمان‌دهی جریان‌های حرکتی ایفا کنند. در مقابل، میدان‌های جدید شهری گرچه از غنای تاریخی و پیوستگی ارگانیک بی‌بهره‌اند، اما به‌عنوان کانون‌های اصلی حرکت و تجمع در انسجام‌بخشی به شبکه‌ی ارتباطی کارآمدتر عمل می‌کنند. این تفاوت بیانگر آن است که نقش میدان‌ها در دوره‌های مختلف تاریخی متغیر بوده، اما اهمیت آن‌ها در ساختار فضایی–اجتماعی شهر همواره پایدار مانده است. تحلیل شاخص‌های فضایی نشان داد که دسترسی، اتصال، انتخاب و خوانایی بیشترین تأثیر را بر میزان انسجام میدان‌ها دارند. میدان‌هایی که در شبکه‌ی شهری از پیوستگی فضایی و دیداری بالاتری برخوردارند، بستر مناسبی برای تعاملات اجتماعی و پویایی شهروندان فراهم می‌سازند. از این‌رو، می‌توان گفت میان کیفیت کالبدی و سرزندگی اجتماعی میدان رابطه‌ای مستقیم برقرار است در نهایت، چارچوبی مفهومی تحت عنوان «انسجام به‌عنوان چارچوب نظری و عملی میدان‌های شهری» تدوین شد که توانست شاخص‌های فضایی و اجتماعی را به‌صورت یکپارچه دربرگیرد. این چارچوب هم پشتوانه‌ی نظری خود را در ادبیات کلاسیک دارد و هم بر پایه‌ی تحلیل‌های کاربردی می‌تواند راهنمای طراحان و مدیران شهری باشد. بر این اساس، میدان‌ها همچنان قادرند به‌عنوان «اتاق نشیمن شهر» نقش‌آفرینی کنند؛ مشروط بر آنکه بازآفرینی آن‌ها با توجه به شبکه‌ی حرکتی، جداره‌های فعال، تنوع کارکردی و فضاهای انعطاف‌پذیر دنبال شود.