چکیده: مقدمه: دیابت شیرین نوع ۲ یکی از شایع‌ترین اختلالات متابولیک در جهان است که عوارض قلبی-عروقی، مهم‌ترین علت مرگ‌ومیر در این بیماران محسوب می‌شود. اختلال عملکرد اندوتلیال، به‌ویژه کاهش فراهمی زیستی نیتریک اکساید (NO)، به‌عنوان اولین و کلیدی‌ترین رویداد در پاتوژنز عوارض عروقی دیابت شناخته می‌شود. زنان یائسه مبتلا به دیابت نوع ۲ به دلیل افت استروژن، افزایش استرس اکسیداتیو و التهاب سیستمیک، یکی از آسیب‌پذیرترین جمعیت‌ها در برابر بیماری‌های قلبی-عروقی هستند. وعده‌های غذایی پرچرب نیز از طریق القای لیپمی پس از غذا، موجب تشدید اختلال عملکرد اندوتلیال می‌شوند. ورزش هوازی و مکمل‌های طبیعی با خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی، به‌عنوان مداخلات غیردارویی امیدوارکننده مطرح شده‌اند؛ با این حال، مقایسه مستقیم اثرات حاد این دو مداخله در جمعیت مذکور به‌طور کامل بررسی نشده است. طرح تحقیق: پژوهش حاضر از نوع کارآزمایی بالینی با طراحی متقاطع، تصادفی و دوسوکور بود. تعداد ۱۳ زن یائسه مبتلا به دیابت نوع ۲ (سن ۴۵ تا ۶۵ سال، یائسگی بیش از ۴ سال، HbA1c بیش از ۷٪، BMI نرمال تا چاقی درجه یک و بدون فعالیت ورزشی منظم) در چهار وضعیت مداخله‌ای به‌صورت تصادفی قرار گرفتند: ۱) مکمل + وعده پرچرب + ورزش، ۲) دارونما + وعده پرچرب + ورزش، ۳) دارونما + وعده پرچرب، و ۴) مکمل + وعده پرچرب. مداخله ورزشی شامل یک جلسه ۶۰ دقیقه‌ای پیاده‌روی روی تردمیل با شدت ۶۰٪ ضربان قلب ذخیره بود که ۱۲ ساعت قبل از مصرف وعده پرچرب اجرا شد. مداخله مکمل شامل مصرف ۳۵۰ میلی‌لیتر آب آلوئه‌ورا حاوی پلی‌ساکارید آسمانان همزمان با وعده پرچرب بود. وعده پرچرب استاندارد بر اساس توده بدون چربی هر فرد محاسبه و ارائه شد. سطوح نیتریت/نیترات پلاسما (NOx) به‌عنوان شاخص غیرمستقیم فراهمی زیستی نیتریک اکساید (NO) ، در سه زمان پایه، ۲ ساعت و ۴ ساعت پس از مصرف وعده پرچرب، به‌ترتیب با روش گریس (Griess) و کیت الایزا اندازه‌گیری شد. برای تجزیه و تحلیل داده‌های این پژوهش، از نرم‌افزار آماری SPSS نسخه ۲۶ استفاده گردید. کلیه تحلیل‌ها در سطح معنی‌داری ۰.۰۵ انجام پذیرفت. شاخص‌های آمار توصیفی شامل میانگین و انحراف معیار برای متغیرهای کمی و فراوانی و درصد برای متغیرهای کیفی محاسبه گردید. با توجه به طراحی متقاطع چهارشرطی و اندازه‌گیری مکرر متغیر وابسته در سه زمان، تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر ۲×۲×۳ (مکمل × ورزش × زمان) انجام شد. در صورت معنی‌دار شدن اثرات تعاملی، از تحلیل اثرات ساده و مقایسه‌های زوجی با تصحیح بونفرونی برای تعیین منشأ تعامل استفاده شد. نتایج: یافته های پژوهش نشان داد که اثر اصلی ورزش هوازی حاد بر سطوح نیتریت/نیترات پلاسما معنی‌دار بود (001/0P=) و این اثر افزایشی در طول ۴ ساعت پس از وعده پرچرب پایدار ماند. اثر اصلی مکمل آلوئه‌ورا-آسمانان به‌تنهایی معنی‌دار نبود (104/0 P=)، اما اثر تعاملی مکمل × زمان معنی‌دار شد (047/0 P=)؛ به‌طوری‌که مکمل در زمان ۴ ساعت پس از وعده پرچرب، سطوح NOx را به‌طور معنی‌داری بالاتر از دارونما حفظ کرد (007/0 P=). اثر تعاملی مکمل × ورزش (614/0 P=) و اثر اصلی زمان (717/0 P=) معنی‌دار نبود. تحلیل اثرات ساده در زمان T3 نشان داد که هم مکمل (007/0P=) و هم ورزش (006/0 P=) به‌طور مستقل بر NOx اثر می‌گذارند، اما اثر مکمل در غیاب ورزش بارزتر بود (003/0P=) در مقایسه با حضور ورزش (349/0 P=). نتیجه‌گیری: به‌نظر می‌رسد مکمل آلوئه‌ورا-آسمانان و ورزش هوازی حاد از مسیرهای مشابه یا هم‌پوشان بر فراهمی زیستی نیتریک اکساید اثر می‌گذارند. در حضور ورزش، مکمل اثر افزوده‌ای ندارد، اما در غیاب ورزش، مکمل نقش محافظتی مهمی در جلوگیری از افت NOx ناشی از وعده پرچرب ایفا می‌کند. بنابراین، برای زنان یائسه مبتلا به دیابت نوع ۲ که قادر به انجام ورزش منظم نیستند، مصرف مکمل آلوئه‌ورا-آسمانان همراه با وعده‌های غذایی پرچرب می‌تواند به‌عنوان یک راهکار جایگزین و در دسترس برای حفظ عملکرد اندوتلیال و کاهش خطر عوارض قلبی-عروقی مورد توجه قرار گیرد.